Ես ուզում եմ փոխել իմ կյանքը

Home » Գրականություն » Քաղաքի և անտառի միջև

Քաղաքի և անտառի միջև

Արխիվ

Ներմուծիր էլեկտրոնային փոստ

Join 809 other followers

Վիճակագրություն

  • 541,445 կտտոց

Վերընթերցելով «Ուլիսես–3» մրցույթի առավել հաջողված պատմվածքները՝ ակամա որսացի ինձ այն մտքի վրա, որ բոլորն էլ, այս կամ այն կերպ, միևնույն թեմայի շուրջ են զարգացնում իրենց պատումը: Արժի ականջ դնել, թե ինչ են ասում պատանի հեղինակները.
«Քաղաքն այնքան սիրուն է պատուհանից, այնքան ամսագրային, որ սկսում եմ չպատկերացնել՝ ինչպես կարող է իմ նման գարշանքի ներառել» (Դելիրիում):

«Երևանյան մառախլապատ առավոտը ծանր նստեց սրտիս վրա» (Իմ փոքրիկ Հրաշք շնիկը):

«Այս փողոցը ժամանակին Աննաբել Սթրիթ էր կոչվում, այստեղ արև կար, բնություն, փայլ… Այդտեղ ժամանակին բոլոր մրգերը գունավոր էին, ոչ թե ներկայիս նման սև» (Գոսթ Սթրիթի ուրվականը):

«Հետո օրերն անցան, ինձ նոր դպրոց տարան, որը հեչ էլ դպրոցի նման չէր, իմ դպրոցը լրիվ ուրիշ էր: Բոլոր երեխեքի անունն էլ Նարե էր: Հետո պարզեցի, որ քաղաքի անունն էլ Նարե է, մարդկության անունն էլ, ու որ բոլորն էլ մուխանաթ են, ճենապակիով սնվող» (Կարմիր թշերով):

Եվ այլն:

Գյուղ թե քաղաք՝ ձևակերպման թվացյալ մատչելիությունն ու միամտությունը թող չմոլորեցնի,– բավական է միայն թվարկել հարցադրման ընդգրկած թեմատիկ բազմազանությունը. բնություն և քաղաքակրթություն, մետաֆիզիկա և ճշգրիտ գիտություններ, հասարակ մարդկային գեղեցկություն և՝ ամսագրային-գլամուրային կլիշեներ: Գրչի թերևս առաջին՝ հաճախ անկատար այս փորձերում, այդուհանդերձ, չկան միանշանակ պատասխաններ, չկա հովվերգական փախուստ դեպի «բնության հարազատ ծոցը»՝ զերծ քաղաքակրթական այլասերումերից, օտարումից մեծ քաղաքի, որում բոլորը «ճենապակիով են սնվում»: Ավելի ստույգ՝ յուրաքանչյուր գործ շարժվում է իր ուրույն ուղեծրով, թեպետև ուղեծրերն այդ համակենտրոն են:

«Իմ փոքրիկ Հրաշք շնիկը» պատմվածք է մի խեղճ քոթոթի մասին, որին գյուղի բնակիչները ձմեռ օրով աղբափոսն են նետել և որը երկրորդ կյանք է ստանում քաղաքում՝ շնորհիվ գթասրտության պատահական, քաղաքաբնակ մի աղջնակի: Փոսում հայտնված միայնակ ավելորդի սոսկումը սեփական ճակատագրի հանդեպ (չեմ կարող չհիշել Դերենիկ Դեմիրճյանի «Միայն մեկը» պատմվածքը),- անկախ նրանից՝ մարդ, թե շուն,- մեղմվում է մանկական լավատեսությամբ, բայց հարցերը մնում են: Ի՞նչն է մարցկանց դարձնում այդքան անհաղորդ մյուսի՝ շան կամ մարդու, կամ հասարակ մի ծաղկի, կամ ցանկացած այլ կյանքի հանդեպ: Ինչի՞ց է, որ պատանեկան գունագեղ երազանքները մի օր ավարտվում են «հասուն» կյանքի համատարած գորշությամբ:

«Գրին կամ իրական երևակայություն» պատմվածքի հերոսը հենց սկզբից զարմանալի մի խոստովանություն է կատարում.
«Ես ատում եմ անտառի ամեն ինչը, ամեն ծառն ու թուփը, ամեն կենդանի, ամեն գետ ու ամեն ճանապարհ, որ անտառ է տանում, որովհետև այնտեղ բացի մաքուր ու պարզ բնությունից` ուրիշ ոչինչ չկա»:

Սակայն չի զլանում անմիջապես հավելել փակագծերի մեջ.

«Չնայած, ինչ իմանամ, գուցե մի օր միայն դա ինձ պետք լինի»…

Ինչո՞ւ է այս տղան ատում այն ամենը, ինչ «մաքուր և պարզ բնություն է» և՝ «ուրիշ ոչինչ»: Հավանաբար ոչ այն պատճառով, որ անզգամ է ծառ ու թփի, անտառի գազանիկների, սաղարթախիտ գաղտնիքների նախաստեղծ գեղեցկության հանդեպ: Պատճառն այն է, որ դեռ չի գտել իր սեփական, ներանձնական ճանապարհը դեպի այդ բոլորը, չի հայտնաբերել բնության հետ կենդանի երկխոսության խորհրդավոր, միայն իրեն պատկանող գաղտնի կածանը: Եվ պապը՝ բնության գրկում հարյուր տարի ապրող բարեսիրտ ծերունին, ոչնչով չի կարող օգնել. նա բուսաբանի մանրախնդրությամբ հավաքում (հավաքագրում) է տարբեր խոտաբույսեր՝ մնալով անհաղորդ դրանց ծածուկ էությանը.

«Պապի՛կ, գիտությունը փակում է ձեր աչքերը, ես դա չեմ ընդունում: Դու ունես քո բացատրությունը ամեն ինչի համար, դու իբր թե ռեալիստ ես, բայց ես չեմ ընդունում ձեր գիտությունները, դրանք զուրկ են իրական երևակայությունից…»:

Այսպես, բնությունը չի կարող, չպիտի՛ մարդու համար լինի «պարզապես բնություն» և՝ «ուրիշ ոչինչ»: Օտարված, ռացիոնալ գիտությանը պատանի հեղինակը հակադրում է միստիկ-անձնական փորձը («Իրականում դու միշտ էլ Գրինն ես եղել ու դու վերագտար քեզ…»), և իրական երևակայության պարադոքսալ բանաձևումը՝ միանգամայն համահունչ «մոգական ռեալիզմի» կանոններին՝ հանգեցնում է այս բեկմանը. տղան գտնում է բնության հետ կապող իր ուղին և միաժամանակ՝ գտնում ինքն իրեն: Իսկ ետին պլանում անհանգիստ վազվզում են առաջին հայացքից պատմության հետ ոչ մի կապ չունեցող սկյուռները. դրանք պապի «երկրորդ եսն» են կարծես՝ հար և նման ծառի վրա կատաղորեն վերուվար անող այն սկյուռիկներին, որոնցով ավարտվում է ֆոլքներյան «Արջը»: Դրանք բնության հետ մարդու հարաբերությունների, առհասարակ՝ մարդու նպատակադրումների մանրացման խորհրդանիշն են:

Իսկ «Կարմիր թշերով» պատմվածքի հերոսուհին տարիներ անց վերագտնում է իր անճանաչելի դարձած գյուղը, և Նարեն՝ երկար մազերով, սառնասիրտ, ինքնասիրահարված այդ տիկնիկը՝ նույնիսկ նա հոգեհարազատ է թվում: Արար աշխարհ պտույտ տված և սեփական ճանաչողությունից հոգնած Փոքրիկ Իշխանի նման, ով անսպասելի կարոտով է լցվում իր միակ վարդի՝ փոքրիկ ու գոռոզ այդ պչրուհու հանդեպ, թեպետ գիտի՝ «քաղաքում» այդպիսի վարդերը թիվ ու համրանք չունեն: Նարեն բարբի է, սիրուն տիկնիկ, ում գեղցկությանը հակադրվում է Բելլայի՝ կարմիր թշերով աղջնակի «բնական» գեղեցկությունը:

«Ինչ սիրուն են դեղին մազերդ չլվացված վիճակում, դեմքի վրա կուտակված թարախային բորբոքումների, կարմրած աչքերի հետ միասին դու պահի պատասխան ես դառնում»,- կարդում ենք մեկ այլ՝ «Դելիրիում» պատմվածքում: Այստեղ գործ ունենք անկասելի գիտակցական հոսքի հետ. ինքնության մռայլ որոնումներ, անկապակից հարցերի նյարդային շարվածք, թաքնված վախեր… Թվում է, թե հերոսը մեկընդմիշտ մոլորվել է քաղաքային լաբիրինթոսում:

«Կանգնում եմ հայելու դիմաց: Այնտեղ արտացոլվում է սովորական մարմինս. միլիարդավոր քայլող և քրտնող երևույթներից մի օրինակ, որ նման չի ամսագրի աղջիկների գծած մարմիններին, պատկերասրահի արձաններին. դրանք իսկապես գեղեցիկ էին, չնայած «գեղեցիկ» բառն այլևս արդիական չէ, մենք փակում ենք աչքերը, լարում լսողությունը` հասկանալու համար. ո՞ւմ տվեցին թագը հեռուստատեսային շոուում, ո՞վ է երկրագնդի ամենագրավիչ տղամարդը»:

Այստեղ հարցը նորովի է հնչում՝ նոր շեշտադրումներով: Բնության «հումքը» վերամշակող քաղաքակրթությունը խելակորույս առաջ է սլանում՝ ետևում թողնելով կեղտ ու թափոն: Եվ ուզում ես մի պահ կանգ առնել, մտածել, իմաստավորել՝ իցե՞ թե ինչ-որ բան վրիպել է աչքիցդ այդ սովորություն դարձած սլացքի մեջ.

«Կեղտը չի ճնշում, ես նույնպես «Ուինսթոն»-ի դատարկ տուփերից եմ: Այս ամենի մեջ յուրահատուկ գեղեցկություն կա, որի հանդեպ չհիմնավորված արհամարհանք ես տածում, ինչպես աղջկա դեպքում»:

Այս մենախոսությունն, իր հերթին, ընդհատում (կամ՝ շարունակում) է «Գոսթ Սթրիթի ուրվականը»: Կծու երգիծանք՝ երբեմն կոպտության հասնող սրամտությամբ համեմված,- հեղինակն իր վրդովմունքն է հայտնում նյութապաշտությունից, մարմնական հաճույքներից այնկողմ ոչինչ չտեսնող, քաղաքակրթության «մեռած հոգիների» հանդեպ՝ նրանց հակադրելով լքյալ ամրոցի իր կենդանի ուրվականին:

Ի՞նչ կա ամրոցի փակ դռներից այնկողմ… «Երբ բոլոր դռները փակ են»՝ ևս մի հետաքրքիր ստեղծագործություն, որի հերոսն ինքն իրեն հայտնաբերում է կենդանի հյուսվածքից կազմված, արյունահոսող զնդանում: Ես պատահաբար չէ, որ շեշտում եմ վերնագիրը. ինքնամփոփ դժոխքի այս «քաղաքակրթական» մոդելը միանշանակ հիշեցնում է Ժան Պոլ Սարտրի «Փակ դռների ետև» պիեսը: Պակասում է միայն Սարտրի տված հանդուգն բանաձևումը՝ դժոխքը – ուրիշներն են: Մի մարդը մյուսի համար դժոխք է դառնում, երբ երկուսի միջև աճում է օտարման պատը:

Ինչ խոսք, գրչի այս երբեմն թոթովախոս փորձերը զուրկ չեն ինչ-ինչ նշանակալի թերություններից: Սակայն կարևոր է, որ դպրոցականների գրական պրպտումները համընկնում ու հատվում են արդիական մտահոգությունների մի ծիրում՝ դուրս գալով նեղ-անհատական սահմաններից: Ինչպես որ կարևոր է նաև ձեռք բերվածի վրա կանգ չառնելը:

«Իսկ նա չէր ծուլանում, իջնում էր հաջորդ կամ նախորդ կանգառում ու ուրիշ ճանապարհով քայլում։ Ու թեև ավելի երկար էր քայլում, բայց դրա փոխարեն անպայման մի նոր բան տեսնելու և դրանով հիանալու հնարավորություն էր ստեղծվում… Միգուցե այդ կողմից վերջալույսն ավելի գեղեցիկ էր, տերևներն ավելի դեղին էին…»:

Գրիգոր Սարգսյան, գրող «Ուլիսես» մրցույթի ժյուրիի անդամ


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: